PROGRAM GELİŞTİRME 5. ÜNİTE - İÇERİK (KONU-KAPSAM-MUHTEVA)
  • UĞUR ÇAĞAL
  • Program Geliştirme
  • 06.03.2016
  • Okunma Sayısı : 12808

İÇERİK (KONU-KAPSAM-MUHTEVA) [42, 55, 51, 21].

İçerik, öğretim programının ikinci öğesidir. Programda “ne öğretelim?” sorusunun cevabıdır. Öğrenme-öğretme sürecinde öğrencilerin kazanacağı bilgiler, içeriği oluşturur. Program içeriği, ünite ve konuların hedef davranışları kazandıracak biçimde belirlenmesi ve düzenlenmesidir. Günümüzün program anlayışında içeriğin rolü, hedeflere ulaştırıcı bir araçtır. Ancak içerik, bazı durumlarda hedefin kendisi (mesleki eğitimde ve yapılandırmacılıkta), bazı durumlarda ise hedefe ulaşmak için kullanılan bir araçtır. İçerik, bilgi deposundan çok, gerekli temel bilgileri içermeli, gereksiz tekrarlar olmamalı, içerdiği bilgi öğrenci ilgi ve ihtiyaçlarına, ön bilgilerine uygun ve ilgi çekici olmalıdır[21].

İçeriğin program bütünü içerisindeki rolü, esas alınan felsefeye göre değişebilmektedir. Programın temel aldığı felsefe ve içeriğin rolüne ilişkin bilgiler aşağıda sunulmuştur[51, 21]:

§  Esasicilik: Programda içerik, kültürel mirastır ve klasik kitaplar önemlidir.

§  İlerlemecilik: Programda içerik, hedefe ulaştırıcı bir araçtır. İçeriği oluşturan konular, çocukların ilgi ihtiyaçlarına göre seçilir. Yaşantıya yol açan içerik önemlidir. 

§  Davranışçılık: Program içeriği, bilimsel bilgiden oluşur.

§  Hümanizm: Program içeriği tema-konu başlıklarıdır ve açık uçludur.

§  Yapılandırmacı anlayışta içerik, hedefin kendisidir. Yapılandırmacı tasarımda, hedeflerin belirlenmesinde olduğu gibi, içerik de önceden belirlenmez.

 Günümüz program anlayışında içerik, amaç değil araçtır. Yani öğrenci konuyu değil, konudan öğrenmelidir[10]. Ancak program geliştirme çalışmalarında çoğu zaman içerik ve hedefleri ayırmak kolay değildir. Özellikle mesleki eğitim ve amaçlara dayalı program modelinde konuların hedefleri gerçekleştirmek için sadece bir araç oldukları söylemek mümkün değildir. Konu içerikleri ile hedefler iç içe olup, konu içeriklerini analiz etmeden hedefler tayin edilemez[44].


İÇERİK TÜRLERİ[50, 55]

a)  Betimsel içerik:Olgu ve ilkelerden oluşur. Gözlemi yapılan olayların dile getirilmesidir. Ne oldu, nerede, ne zaman oldu? Kim yaptı gibi sorulara cevap verir

b)  Normatif içerik: Değer yargıları, normlar ve standartlardan oluşur. Edebiyat, sanat, felsefe gibi. Neden oldu, iyi mi oldu kötü mü? Nasıl olmalıydı gibi sorulara cevap verir.

c)  Bilimsel İçerik:Olgu ve ilkelere dayalı, deney ve gözlemle elde edilen kanıtlanmış bilgilerden oluşur. Nesnel bilgi anlayışına uygundur.

d)  Yapılandırılmamış İçerik:Henüz tam olarak kanıtlanmamış ve tam olarak yapılandırılmamış bilgilerden oluşur. Postmodernizmin de bilgi büyük oranda dil ürünü olarak kabul edildiği için, bireylerin kendi bilgilerini kendilerinin oluşturulması gerektiği savunulur. Öznel bilgi anlayışına uygundur.

Program İçeriğini Belirleme İlkeleri[52, 55, 18, 33, 10].

İçeriğin belirlenmesinde başta hedefe ulaştırıcı olma, öğrenciye görelik, konu özellikleri, yöntem ve süreçler, kültür ve sosyal değerler gibi birçok faktör dikkate alınmalıdır. Bunlar aşağıda sıralanmıştır:

§  İçerik, hedefle doğrudan ilişkili ve hedefe ulaştırıcı olmalıdır (Geçerlik).

§  İçerik, öğrencinin ilgi ve yeteneklerini karşılayıcı ve gelişim düzeyine uygun olmalıdır (Bireysel fayda).

§  İçerik kendi içinde tutarlı olmalıdır (Güvenirlik).

§  İçerik, iyi örgütlenmiş olmalıdır (Sistematiklik).

§  İçerik, algılanma ve kavranmaya uygun olmalı (Öğrenilebilirlik).

§  İçerik, bilimsel açıdan doğru, güncel ve geçerli bilgilerden oluşmalıdır (Bilimsellik).

§  İçerik, sosyal gerçeklerle tutarlı olmalı ve ekonomi, kalkınma için en gerekli bilgileri kapsamalıdır (Toplumsal fayda).

§  İçerik, mevcut ve gelecek sorunlara cevap verici, yaşamla bağlantılı, işlevsel ve dinamik olmalıdır(Yararlılık-yaşama yakınlık).

§  İçerik, önceki öğrenilenlere dayanmalı ve yeni öğrenmelere hazırlayıcı olmalıdır.

§  İçerik, aşamalı veya sistematik şekilde düzenlenmelidir (Dikey ve yatay kaynaşıklık-örgütleme). Dikey kaynaşıklık içeriğin genel öğretim ilkelerine göre, mantıksal (Lojik) olarak düzenlenmesidir. Bu düzenleme somuttan-soyuta, yakından-uzağa, basitten karmaşığa, bilinenden-bilinmeyene şeklinde yapılmaktadır. Yatay kaynaşıklık ise, içeriğin aynı zaman diliminde diğer ders ya da programlarla tutarlılığını ifade eder.

§  İçerik, tümdengelim şeklinde genelden özele, bütünden parçaya olacak şekilde sıralanmalıdır.

İçerik hedefle tutarlı, öğrenciler için anlamlı, toplum için önemli ve dayanıklı bilgilerden oluşmalı ve öğrenme ilkelerine göre düzenlenmelidir.


İçerik Seçim (Düzenleme) Yaklaşımları[42, 55]

Program geliştirmede içerik çeşitli yöntemler kullanılarak seçilir. Bunlar:

a) araştırma bulgularından yararlanarak,

b) uzman görüşlerinden yararlanarak,

c) katılımcılar aracılığıyla ve

d) ihtiyaç analizi yoluyla.

İçerik bu yol ya da yollarla seçildikten sonra sıra, bu içeriği oluşturan konu ya da bilgilerin niteliği ile derslerin özelliklerine göre düzenlenmesine gelir. Aşağıda belli başlı içerik düzenleme yaklaşımları verilmiştir.


İÇERİK DÜZENLEME YAKLAŞIMLARI[42, 55, 35, 36]. 

1. Doğrusal Programlama Yaklaşımı

İçerikte yer alan bilgiler, birbiri ile ardışık sıralı, aşamalı ve yakın ilişkili ise veya bir bilginin öğrenilmesi için diğerinin öğrenilmesi ön koşul ise, düzenleme doğrusal şekilde yapılır. Bu düzenlemedeki aşamalılık yakından-uzağa, basitten-karmaşığa, somuttan-soyuta v.b. gibi dikey kaynaşıklığı çağrıştırır. Tyler ve Bloom’un anlayışlarına dayalıdır. Özellikle aşamalılık özelliği taşıyan dersler (matematik, fizik vb.) için uygun bir içerik düzenleme yaklaşımdır. Örnek: Matematikte dört işlem becerisi, rakamları tanıma ön koşuluna bağlı olduğu için, bu derste içeriğin önce rakamları tanıma, sonra dört işlem olacak şekilde düzenlenmesi.


Şekil: Doğrusal Programlama


2. SarmalProgramlama Yaklaşımı

Sarmallık ilkesi: program içeriğinin sınıflar ilerledikçe daha detaylı olarak fakat genel çerçevesi değişmeden öğrencilere sunulması fikrine dayanmaktadır[24]. Program içeriğini oluşturan konular, yeri ve zamanı geldikçe tekrarlanacak şekilde ve her tekrarda bu bilgilere yenileri eklenerek genişletilerek düzenlenmesi söz konusudur. Bu yaklaşımda, öğretim kademesi yükseldikçe konular sürekli genişletilir, birbiriyle ilişkilendirilir ve yaşama yaklaştırılarak bütünlük oluşturulması amaçlanır. Aynı konunun değişik zamanlarda değişik görünümlerle tekrar ele alınarak pekiştirilmesi söz konusudur. Bu yaklaşım, aynı konuda birden fazla çalışma yapmayı gerektirir. Esnek bir programlama yaklaşımı olan bu anlayışta, konuların düzenlenmesinde önkoşul ilişkiler aranmaz. Sarmal programlamanın Yapılandırmacılık kuramı ile Bruner’in bilişsel anlayışına uygun olduğu belirtilir. Bruner’e göre, bir konu “detaylardan değil temel düşünce ve temel kavramlardan oluşur”. Bu yaklaşımdan özellikle dil öğretim programlarının içeriğini düzenlemede yararlanılır. Örnek: Sosyal bilgiler dersinde “Sivas Kongresi” konusunun, ilköğretim 5. sınıftaki kapsamının ilköğretim 6. sınıfta tekrar ve genişletilerek işlenmesi. Örnek: İngilizce dersinde “to be in present” konusunun hemen her kademede tekrar; ancak kapsamı genişletilmiş şekilde ele alınarak işlenmesi. 


Şekil: Sarmal Programlama


3. ModülerProgramlama Yaklaşımı
Program içeriğinde yer alan öğrenme üniteleri, birbirinden bağımsız modüller (bilgi kümeleri) şeklinde düzenlenir. Her modül, kendi içinde doğrusal, sarmal yada farklı yaklaşımlarla düzenlenmiş bir bütünlük arz edebilir. Ancak modüller arasında aşamalı bir bağ olması aranmaz. Bir modülün öğrenilmesi diğerinden bağımsızdır. Modüllerin öğrenilmesinde sıralama ve zaman esnektir, öğrenci kendi hızında ilerler. Bu özelliği ile bireysel öğretime uygundur. Her modül, öğrenciye belirli yeterlikler kazandıran yaşantılardan meydana gelir. Ayrıca modüler programlanın Vygotsky’in görüşlerine paralellik gösterdiği belirtilir. Örnek: Otomobil konusunun fren sistemi, yakıt sistemi, şarj sistemi gibi ayrı modüler şeklinde düzenlenerek öğretiminin gerçekleştirilmesi. Bu modüllerin öğrenilmesinde herhangi bir öncelik-sonralık söz konusu olmadığı gibi, birinin öğrenilmesi diğerine bağlı değildir.   


Şekil: Modüler Programlama


4. Piramitsel Programlama Yaklaşımı

Piramitsel programlama, ilk yıllarda ortak ve geniş tabanlı konuların yer aldığı, kapsamın giderek daraldığı ve sonunda küçük birimlerde uzmanlaşmanın olduğu bir düzenleme yaklaşımıdır. Konu merkezli program anlayışına dayalı bu yaklaşımda içerik, esnek olmayan bir anlayışla, ayrıntılı ve kesin bir şekilde belirlenmiştir. Daha program uygulanmadan öğrencilerin hangi alanda uzman olacağı öngörülür. Örnek: Mühendislik Fakültesi programlarında ilk yıllarında matematik, fizik gibi ortak derslerin geniş tabanlı olarak yer alması ve üst sınıflarda giderek uzmanlık alanına yönelik derslerin yer alması. 


Şekil: Piramitsel ve Çekirdek Programlama


5. Çekirdek Programlama Yaklaşımı

Çekirdek programlama yaklaşımında, her öğrenci tarafından alınması zorunlu ortak konular çekirdek dersler/konuları oluşturur ve ilk öğrenilecek konular olarak planlanır ve düzenlenir. Bu çekirdek program etrafında her öğrenci ilgi duyduğu alanlarda ders alabilir. Öğrenciye zorunlu dersler dışında seçenekler sunarak daha esnek ve öğrenci merkezli bir yaklaşım olarak piramitsel yaklaşımdan ayrılır. Bu yaklaşımın Dewey’in görüşleri ile Çoklu Zeka Kuramına uygun olduğu belirtilmektedir. Örnek: Sabancı Üniversitesi Mühendislik Fakültesi modelinde olduğu gibi, öğrencilerin ilk iki yıl zorunu havuz derslerini aldıktan sonra, son iki yıl ilgileri doğrultusunda dersler alarak istedikleri alanda uzmanlaşmaları. Bazı fakültelerde uygulanan ana alan ve yan alan uygulaması da buna örnek gösterilebilir. 


Şekil: Piramitsel ve Çekirdek Programlama


6. Konu Ağı- Proje Merkezli Programlama Yaklaşımı

Bu yaklaşımda konular, küçük projeler olarak da belirlenir ve öğrencilere çalışma takvimi eşliğinde verilir. Öğrencilere belirli zamanlarda nerelerde olmaları gerektiği belirtilir. Konuların içeriğine öğrencilerin kendileri veya grup halinde karar verirler. Örnek: Proje görevi, bitirme tezi örnek olarak gösterilebilir. Böyle bir çalışmada aşamalar şöyle olabilir: ilk hafta proje belirleme, ikinci hafta materyal temini, üçüncü hafta proje taslağının sunumu, dördüncü hafta projenin tamamlanması, beşinci hafta projenin sunumu. 


Şekil: Piramitsel ve Çekirdek Programlama


7. Sorgulama Merkezli Programlama Yaklaşımı

Bu yaklaşımda içerik, öğrencilerin sorularına göre oluşturulur. Temelinde öğrenci sorularına ve ihtiyaçlarına cevap vermenin gerekliliğini benimseyen İlerlemeci felsefe (Dewey) vardır. İçerik düzenleme yaklaşımlarından öğrenciye en odaklı yaklaşımdır. Ancak küçük yaşlarda öğrenci ilgileri süreklilik göstermediği için daha çok lisans düzeyine uygun olduğu belirtilmiştir. Örneğin lisansüstü programda öğretim üyesinin, program içeriğini öğrencilerin istekleri doğrultusunda oluşturması. 


8. Disiplinlerarası Programlama Yaklaşımı

Farklı ders ya da disiplin konularının birbiriyle bağlantıları dikkate alınarak ve aralarında ilişki kurularak düzenlenmesi yaklaşımıdır. Böylece öğrencilerin bütünsel gelişimi, daha geniş ve derin algılamaları sağlanmaya çalışılır. Örnek: Ünite mantığına benzer şekilde, hayat bilgisi dersinde, “çevremizi tanıyalım” konusunun işlendiği süre boyunca diğer derslerin de bu ünite odaklı işlenmesi gibi. Örnek: Makine, elektrik, elektronik, bilgisayar ve malzeme mühendisliği dersler içeriklerinin birbiriyle ilişkilendirilerek  “mekatronik” adıyla programlanması. 


Farklı İçerik Düzenleme Yaklaşımları

Öğrenme içeriği, konu ya da temaların sıralanmasında yukarıda sıralanan yaklaşımlardan farklı yollar da vardır. Bu yollar şu şekilde sıralanabilir: Tek disiplinli, çok disiplinli, alan odaklı, disiplinler arası, konu odaklı, tema odaklı, problem odaklı, döngüselve yapılandırmacı anlayışlar. Bunlardan başka, programın öğretmen ve öğrenci arasındaki etkileşimi de içerik düzenlenmesini etkiler. Bu durumda içerik, sadece ne öğretileceğini gösteren konular listesi değildir [21].

Yapılandırmacı İçerik Düzenleme: Konuların liste şeklinde gösterildiği doğrusal düzenleme yerine, öğrenci-öğretmen, öğrenci-öğrenci etkileşimini ön plana çıkaran, çoklu ortamları yansıtan dinamik bir yapı olarak tasarlanır. Buna uygun içerik düzeni, döngüsel içerikle konular ya da temalar biçiminde oluşturulmalıdır[21].

Yapılandırmacı anlayışta içerik “öğrencinin, bir konu alanında, tartışma konularına yönelik diğer alanları araştırmaya yönlendiren, bireye çeşitli bakış açılarını gösteren ve alternatif veri kaynaklarını araştırması için destekleyeni” olarak ele alınır. Bu yaklaşımda içeriğin, öğrencilerin derinlemesine araştırma yapmaya yönlendirilmesi, uzmanlık düzeyinde bilgi oluşturması ve ilgili bağlamlarda olması gerekir[18]. Yapılandırmacı sınıfta, içerik tek kaynaktan sunulmaz. Bunun yerine, öğrencilere konuyla ilgili farklı bakış açıları tanıyabilmeleri için birincil bilgi kaynakları ve yapılandırma sürecinde ihtiyaç duyacakları diğer materyaller sağlanır. Konu, bütüncül olarak sunulur ve öğrenci, bütünden parçalara doğru ilerler[21].

İçerik düzenlemede genel anlamda iki yol vardır. Bunlar:

1-Mantıksal (Lojik) yol: Her bilim kendine özgü yapısına uygun olarak düzenlenmeli. İçerik düzenleme sunumdan daha önemlidir. Öğretimde verimlilik esastır. İçerik, öğretim ilkelerine göre düzenlenir.

2-Psikolojik yaklaşım: İçerik seçiminde öğrenci ilgileri, ihtiyaçları, gelişim düzeyleri temele alınır. Kuramda çok uygulamaya ağırlık verilir. Öğrenciler için anlamlılık esastır[51, 35, 16, 10].


Belirtke Tablosu

Belirtke tablosu,  bir öğretim programında yer alan hedef davranışlarla (dersin özel hedefleri), program içeriği (üniteler) arasındaki ilişkinin iki boyutlu bir çizelge üzerinde gösterilmesidir. Belirtke tablosu, öğretmenin hangi hedefi, hangi ünitede, hangi ağırlıkta kazandıracağını ve yoklayacağına yol gösterir[6]. Çizelgenin yatay boyutuna hedef davranışlar; dikey boyuta ise üniteler yazılır. Bu ilişki, günümüz ilköğretim öğretim programlarında kazanımlar-etkinlikler şeklindedir. Belirtke tablosunun okul ve öğretmene sağladığı yararlar şunlardır:

§  Daha etkili ve verimli öğrenme yaşantılarının (eğitim durumları) seçimi ve düzenlenmesi.

§  Kapsam geçerliği olan uygun ölçme aracı geliştirilmesini sağlamak.

Aşağıda bilişsel alanın bilgi, kavrama ve uygulama basamaklarına yönelik örnek bir belirtke tablosu sunulmuştur.

Belirtke Tablosu: Ünite VIII. Vatandaşlık Bilgileri




Ders Notu İle İlgili Videolar
  • Ders videosu bulunmamaktadır.
İlgili Ders : Program Geliştirme
Dersler